poniedziałek, październik 21, 2019
0
0
0
s2sdefault
Dwór obronny w Wieruszycach - widok od strony wschodniej

Renesansowy dwór obronny w Wieruszycach koło Łapanowa to jeden z najstarszych zachowanych dworów szlacheckich w Polsce.  Położony na wyniosłym wzgórzu nad Stradomką do połowy XVII wieku tętnił życiem szlacheckiej rodziny Wieruskich. Zamieniony później na spichlerz, szczęśliwie dotrwał do XX w. Po II wojnie opuszczony i zapomniany przez państwowych właścicieli chylił się ku upadkowi. Uratowany przez prywatnego właściciela urzeka dziś swym wyglądem i kryje jeszcze wiele historycznych ciekawostek.

Panowie na Wieruszycach

tablica z herbem Szreniawa i inicjałami Stanisława WieruskiegoWieruszyce pojawiają się po raz pierwszy w źródłach pisanych w dokumencie z 1262 r. jako wieś książęca Bolesława Wstydliwego. W 1306 r. książę Władysław Łokietek za zasługi jakie ród Drużynitów położył dla jego panowania nadał Wieruszyce Marcinowi ze Szczyrzyca herbu Drużyna.  Odtąd Wieruszyce przez cały XIV i XV w. będą w posiadaniu przedstawicieli mocno rozdrobnionego rodu Drużynitów, z którego od poł. XV w. wyodrębniła się rodzina Wieruskich. Jako pierwszy tego nazwiska używał Spytek Wieruski, a potem jego synowie Bartosz i Mikołaj.

Na początku XVI stulecia dziedzicem Wieruszyc  był Wincenty Wieruski, któremu udało się zgromadzić znaczący majątek złożony z 10 wsi. W 1541 r. krótko sprawował urząd pisarza ziemskiego w grodzie krakowskim. W Krakowie na Stradomiu miał też mieć własny dwór (dom).

Widok dworu od południaWincenty i jego żona Katarzyna mieli aż ośmioro dzieci - pięć córek i trzech synów. Najstarszy z synów, Kasper, związał się w 1550 r.  z dworem biskupa krakowskiego Andrzeja Zebrzydowskiego, u którego był później starostą w Koziegłowach. Wykształcony i pozostający pod wpływem prądów humanizmu zgromadził bogaty księgozbiór, w którym znalazły się m.in. dzieła Erazma z Roterdamu. Zmarł bezpotomnie w 1577 r.

Najwybitniejszą osobistością w rodzinie Wieruskich był brat Kaspra Jan, w 1548 r. dworzanin królewski, następnie chorąży nadworny, a w 1566 r. starosta sądecki. Awanse zawdzięczał wiernej służbie u króla Zygmunta Augusta, w imieniu którego wraz z kilkoma towarzyszami posłował do sułtana tureckiego. Zmarł bezpotomnie w 1567 r. Pochowany został w kościele w Trzcianie.

Trzeci z braci to Wincenty (II), żonaty z Anną z Lubomirskich, który po śmierci ojca i braci dziedziczył Wieruszyce i okoliczne wsie co najmniej do 1586 r. kiedy to wydzierżawił swojemu szwagrowi Sebastianowi Lubomirskiemu na 7 lat Raciechowice, Poznachowice i cz. Krzywaczki.

strzelnice kluczowe w baszciePo śmierci Wincentego majątek przejęli jego synowie: Jan, Stefan i Stanisław. Jan wybrał karierę wojskową, skoro w 1628 r. wzmiankowany jest jako rotmistrz Jego Królewskiej Mości.  W 1632 r.  jako pułkownik stał na czele ponad 1200 żołnierzy lekkiej jazdy z pomocą dla walczącej na Śląsku Albrechta Wallensteina.  Wyprawa Wieruskiego oraz dwóch innych pułkowników – Pawła Czarnieckiego i Andrzeja Morskiego, zakończyła się fiaskiem. Z braku pieniędzy oraz na wieść o wybuchu wojny z Moskwą polskie chorągwie rozpoczęły powrót do kraju. 14 marca 1633 r. oddział Wieruskiego został zaatakowany przez rajtarów saskich, a w czasie potyczki zginął sam pułkownik.

Z kolei Stanisław Wieruski pozostał w rodzinnym majątku, którego dochody starał się powiększyć m.in. przez produkcję szkła w hucie we wsi Zasań k. Dobczyc. Podobnie jak ojciec, utrzymywał bliskie kontakty z bogatszymi krewnymi tj. z Lubomirskimi z Wiśnicza. Związki rodzinne oraz usługi jakie oddał Stanisławowi Lubomirskiemu, sprawiły, że pochowany został w mauzoleum rodzinnym Lubomirskich w kościele karmelitów bosych w Wiśniczu (1640 r.) Prawdopodobnie był ostatnim męskim dziedzicem Wieruszyc.

Wraz z małżeństwem jego bratanicy Heleny z Władysławem Lubowieckim h. Kuszaba dobra wieruszyckie przeszły we władanie nowej rodziny szlacheckiej. Po śmierci Władysława w 1676 r. Wieruszyce przejął jego syn Adam Józef Lubowiecki, starosta oświęcimskiego i jadownicki, właściciela m.in. Niegowici, Proszówek, Gierczyc, Sobolowa. Zmarł w 1726 r. Wieruszyce w bliżej nam nie znanych okolicznościach dostały się na krótko w ręce Psarskich i Przerębskich, którzy za nie spłacone długi oddali je w 1746 r.  Antoniemu i Verennie Ołtarzewskim łowstwu wieluńskiemu. Z racji przekazania dóbr spisano wtedy inwentarz, w którym opisano również dwór wieruszycki.

W XIX w. dobra wieruszyckie przeszły w ręce rodziny Meysnerów h. Lubicz. W latach 1830 - 1846 r. należały do Ferdynanda Meysnera kapitana  wojsk Królestwa Polskiego, później Anastazego (zm. 1888 r.) i wreszcie Tytusa Meysnera. Po śmierci Tytusa w 1927 r. majątek odziedziczyła żona Antonina z domu Padlewska. W 1930 r. właścicielem został Szymon Padlewski i pozostawał nim do 1945 r., do czasów zajęcia dworu i ziemi przez państwo.

Dwór i jego architektura

Plan dworu w Wieruszycach wg m. Korneckiego.Czarnym kolorem zaznaczony obecna część dworuDzięki prowadzonym pod koniec lat 60. i na początku 70 XX w. badaniom archeologicznym i architektonicznym dworu w Wieruszycach wiadomo, że najstarsza część założenia znajdowała się na południe od obecnie zachowanego budynku. Odsłonięto partie fundamentowe budowli na narysie prostokąta (11x14 m), prawdopodobnie wieżowej. W drugiej fazie (pocz. XVI w.) rozbudowano poprzednie założenie i wzniesiono wieżę obronno-mieszkalną o wymiarach 14,5x15 m.Trudno określić fundatora tych pierwszych budowli, wymagających sporych nakładów pieniężnych. Pierwszy raz o dworze w Wieruszycach mówi pośrednio wzmianka z 1465 r. kiedy to Spytek Wieruski uwięził w swoim dworze woźnego sądowego, gdy ten nakazał mu oddać konie zabrane Jurze z Gruszowa. Budowę kamiennej wieży mogli prowadzić jego synowie: Bartosz(1466) i Mikołaj Wieruski (1496 r.)

Zawalenie się lub konieczność rozbiórki osuwającej się części dworu sprawiły, że w oparciu o fragmenty jego murów Wieruscy wznieśli nową siedzibę typu "kamienica". Renesansowa rozbudowa dworu prowadzona była od lat 30. XVI w. przez Wincentego Wieruskiego (I) o czym świadczy kamienny portal z datą 1531 znajdujący się w piwnicach budowli. Prace przy rozbudowie i zagospodarowaniu folwarcznego otoczenia  kontynuowali może  jego synowie: Jan, chorąży koronny i Wincenty (II). Po raz ostatni wieruszycki dwór rozbudowano w pierwszej ćwierci XVII w., za rządów Stanisława Wieruskiego, kiedy to powstał trzeci człon budowli z loggią widokową; dziś nie zachowany, lecz znany z dokładnego opisu w inwentarzu z 1746 r.

Baszta obronna dworuZachowany do dziś budynek zbudowany został z kamienia łamanego z dodatkiem cegły, na planie prostokąta, z murami dochodzącymi do dwóch metrów grubości. Na parterze i piętrze są po dwa pomieszczenia przedzielone wąskim korytarzykiem oraz po jednym pomieszczeniu w baszcie. Dwór nakryty jest dwoma dachami czterospadowymi pobitymi gontami, o równoległych kalenicach; baszta gontowym daszkiem stożkowym. Dwór wieruszycki ma wyraźnie renesansową kamieniarkę okienną, a w baszcie strzelnice kluczowe. Był więc przystosowany do obrony przed agresorami z sąsiedztwa czy też niewielkimi oddziałami wojska. Jego obronność wzmacniała fosa od strony wschodniej i położenie na wzgórzu.

Piwnice i parter pełniły prawdopodobnie funkcje gospodarcze, pomieszczenia reprezentacyjne, wyposażone w większe okna mieściły się na piętrze. Wg tradycji przekazywanej przez miejscowych  jeszcze na  początku XX w. w baszcie kiedyś miała znajdować się kaplica, w której pierwotnie była figura Matki Bożej, przeniesiona później do kapliczki polnej u stóp góry zamkowej (dziś jej tam już nie ma).

Park dworski na wiosnęW sąsiedztwie dworu założono ogród w stylu renesansowym w postaci kwater położonych na opadających na południe tarasach. W późniejszych wiekach ogrody zastąpił rozległy park, dziś już mocno zatarty.

Na potrzeby budowy dworu i zabudowań gospodarczych, jakie znajdowały się w zachodniej części wzgórza zbudowano piec do wypalania dachówek, cegieł i kafli, który został odkryty w trakcie badań archeologicznych.

Zniszczony dwór na fot. z lat 60-tych. Widoczne wejście od strony zachodniej (obecnie od południowej)Okres świetności dworu skończył się wraz ze śmiercią Stanisława Wieruskiego w 1640 r. Kolejni właściciele tj. Lubowieccy i Ołtarzewscy zapewne nie zamieszkiwali na stałe we  dworze, który stopniowo ulegał zniszczeniu i dewastacji. W XIX w. Meysnerowie wybudowali w sąsiedztwie nowy dwór, w stylu klasycystycznym, wykorzystując kamienie ze zniszczonej budowli renesansowej. Stary dwór został zamieniony na spichlerz, a na zdjęciach z lat 20. XX w. widać jak bardzo był zrujnowany. W 1983 r. dwór kupił architekt Marek Skrzyński i uratował go od całkowitego zniszczenia dokonując gruntownego remontu. Obecnie dwór jako własność prywatna nie jest udostępniany do zwiedzania.

Ciekawostki

szklany pionek do gry. Zbiory Muzeum im. St. Fischera w BochniW XVI w. Wieruscy, podobnie jak Lubomirscy, Łapkowie i inni przedstawiciele Drużynitów, zaczęli używać herbu Szreniawa identycznie wyglądającego jak Drużyna, ale dającego większy prestiż społeczny z racji pieczętowania się nim przez magnacką rodzinę Kmitów z Wiśnicza.

Ciekawostką z życia codziennego właścicieli dworu jest znaleziony przez archeologów szklany pionek do gry(podobny do współczesnych gier planszowych), który jest bardzo rzadkim przykładem tego typu znaleziska na ziemiach polskich.

W styczniu 1891 r. w Wieruszycach odbył się zorganizowany z wielkim rozmachem karnawałowy kulig. Jak donosiła Gazeta Lwowska:

Dnia 17 b.m. mimo wichury i mrozu, towarzystwo liczące blisko osób sześćdziesiąt zebrało się w Kobylcu pod Łapanowem w gościnnym domu państwa Grzesickich, zkąd na dwudziestu kilku saniach, przy pochodniach i z bocheńską muzyką salinarną, wyruszyli wszyscy do Wieruszyc, gdzie w starym dworze czekali na wesele krakowskie państwo Tytusowie Meyznerowie, właściciele Wieruszyc i Łapanowa. W gmnieniu oka zrobiło się gwarnie i wesoło, bo oto do rzęsiście oświetlonej sali weszli goście (...)

Zabawa w ośmnaście par, pełna werwy i humoru, trwała do południa dnia następnego (...)

dwór Padlewskich w Wieruszycach na rysunku z 1926 r.Zastanawiające jest określenie "w starym dworze" - czyżby uczestnicy kuligu i zabawy zostali przyjęci  w dawnym kamiennym dworze Wieruskich? Wydaje się to mało prawdopodobne, bo w XIX w. Meysnerowie zbudowali dwór klasycystyczny, który bardziej odpowiadał ich potrzebom, a renesansowy pełnił rolę spichlerza.

Wspomniany dwór Meysnerów został spalony w styczniu 1945 r. w czasie ostrzału wzgórza przez artylerię radziecką. Nie był to pierwszy atak wojenny na wieruszyckie wzgórze. W listopadzie 1914 r. trwały tu walki I wojny światowej, o czym świadczą okopy na wschodnim krańcu wzgórza. Na początku września 1939 r. folwark w Wieruszycach na krótko stał się punktem oporu żołnierzy polskich z Dywizjonu Rozpoznawczego 10. Brygady Kawalerii wycofujących się przed nacierającymi Niemcami. Wreszcie w 1944 r. pod wzgórzem zamkowym oddział bojowy NOW i "Szczerbca" zlikwidował pułkownika Harolda Waltera i jego towarzyszy jadących na inspekcję oddziałów niemieckich rozlokowanych w okolicznych wsiach.

Ważniejsza literatura:

  • Słownik historyczno-geograficzny województwa krakowskiego w średniowieczu, Kraków 1980 - 2012
  • W. Budka, Księgozbiór Kaspra Wieruskiego, Przegląd Biblioteczny IV, 1930, s. 54-57
  • S. Kołodziejski, Średniowieczne rezydencje obronne możnowładztwa na terenie województwa krakowskiego, Kraków 1994, s. 192-193
  • T. Chrzanowski, M. Kornecki, Sztuka Ziemi Krakowskiej, Kraków 1982, s. 207, 220, 467
  • M. Kornecki, Dzieje sztuki regionu bocheńskiego [w:] Bochnia. Dzieje miasta i regionu, pod. red. F. Kiryka i Z. Ruty, Kraków 1980, s. 204-205, 212
  • M. Raińska, Dwory Małopolski w fotografii archiwalnej, Kraków 2013, s.91
  • M. Rydel, Dwór - polska tożsamość, Warszawa 2012, s. 21-23.