poniedziałek, październik 22, 2018
0
0
0
s2sdefault

Trwająca w latach 1768 – 1772 konfederacja barska to szlachecki zryw zbrojny, który budzi po dzień dzisiejszy kontrowersje. Zawiązana w Barze w obronie wiary katolickiej, wolności i przywilejów szlacheckich, a przeciwko królowi i panoszącym się w kraju Rosjanom, określana jest przez część historyków (moim zdaniem niesłusznie) jako pierwsze powstanie narodowe. Działania zbrojne konfederacji w Małopolsce objęły również Bochnię i okolice, choć oczywiście nie w takim stopniu jak tereny Podkarpacia czy Sądecczyzny. Co właściwie wiemy o tym barwnym, ale i tragicznym w skutkach ruchu szlacheckim na terenie Bocheńszczyzny?

Potyczka polsko-rosyjska w czasie konfederacji barskiej. Obraz W. Pawliszczaka
Potyczka polsko-rosyjska w czasie konfederacji barskiej. Obraz W. Pawliszczaka

W czerwcu 1768 r. konfederaci pojawili się w Małopolsce. 21 czerwca 1768 r. na sejmiku ziemi krakowskiej akt konfederacji podpisało 194 szlachciców, w tym m.in. Jan Wieruski z Wieruszyc. Trzy dni później konfederaci opanowali Kraków (stracili go już 22 VIII 1768). To właśnie zmierzające do Krakowa oddziały konfederatów wkroczyły do Bochni, zajmując zamek żupny i wszystkie składy i rozciągając władzę nad kopalnią. W dniu 7 czerwca tego roku komenda konfederacka odebrała przysięgę wierności od wszystkich urzędników w bocheńskich i wielickich salinach, w przekonaniu, że saliny pozostaną przez dłuższy czas w ręku konfederatów. Rychło jednak zostali oni wyparci z Bochni i Wieliczki przez oddziały królewskie. Siedmiokrotnie w ciągu tego jednego roku przechodziły żupy solne z rąk do rąk i za każdym razem nową przysięgę urzędnicy składali. Każda partia zabierała gotowe zapasy soli i puszczała ją w handel po możliwie najniższych cenach, byle jak najprędzej uzyskać gotówkę. Pozabierano wszystkie konie salinarne. Rekwizycje i rabunki w mieście ustawicznie powtarzały się – i to zarówno ze strony konfederatów jak i wojsk królewskich.

Ołtarz główny w kościele parafialnym w Bochni, współfinansowany przez konfederatów barskich
Ołtarz główny w kościele parafialnym w Bochni, współfinansowany przez konfederatów barskich

Do Bochni konfederaci wrócili w 1769 r. Administratorem żupy bocheńskiej z ramienia generalicji barskiej został Cyprian Kieniewicz, dowódca oddziału pancernego. Kieniewicz, zachęcony przez miejscowych mansjonarzy, przeznaczył na budowę nowego ołtarza w kościele parafialnym 40 dukatów (równowartość 720 złp) pochodzących ze sprzedaży soli. Prośba mansjonarzy podyktowana była katastrofalnym stanem starego ołtarza, który po prostu groził zawaleniem w czasie nabożeństwa, a zubożały stan mieszczański nie był w stanie samemu sfinansować nową inwestycję.  

Nie była to cała kwota potrzebna na wzniesienia ołtarza. 19 września 1770 r. zawarto bowiem z Piotrem Korneckim z Gdowa kontrakt na budowę nowego ołtarza na sumę 3000 złp.  Po wycofaniu się konfederatów z Bochni, dzieło ich kontynuowali mansjonarze na czele z ks. Sebastianem Cholewińskim i ks. proboszczem Adrianem Lgockiem. Dużą pomoc okazywał Szymon Klemensiewicz, kasjer kopalni. Dzięki wspólnej ofiarności udało się zebrać potrzebne pieniądze i zamontować ołtarz w bocheńskiej farze 29 listopada 1772 r. Tak więc, po części, ten piękny ołtarz jest pamiątką pobytu konfederatów w naszym mieście.

Fragment mapy Bochni z końca XVIII w. z prawdopodobnym przebiegiem umocnień na Krzęczkowie
Fragment mapy Bochni z końca XVIII w. z prawdopodobnym przebiegiem umocnień na Krzęczkowie

W październiku 1769 na wzgórzu Krzęczków konfederaci założyli warowny obóz. Wybór miejsca nie był oczywiście przypadkowy. Już w 1620 r. stacjonowały tu chorągwie lisowczyków wracające z Węgier. Górujące nad miastem wzgórze, dawało możliwość kontroli drogi od strony Brzeska, a artyleria mogło skutecznie razić przeciwnika nadciągającego od wschodu. Co ciekawe, prawdopodobnie linię tych ziemnych umocnień na Krzęczkowie możemy zobaczyć na austriackiej mapie Miega, sporządzonej w latach 1779-1783, a więc kilka lat po zakończeniu konfederacji. Na planie Bochni z 1792 r. nie ma po nich już śladu, a o pobycie konfederatów w tym rejonie przypomina nazwana ich imieniem ulica.

Umocnienia na Krzęczkowie na nie wiele się chyba zdały, gdyż na wiosnę 1771 r. do Bochni wkroczyło wojsko rosyjskie pod dowództwem Aleksandra Suworowa ścigające w Małopolsce resztki oddziałów konfederackich. Suworow z głównymi siłami poszedł w stronę Krakowa, po drodze zajmując Staniątki, gdzie wziął do niewoli kilkunastu jeńców konfederackich. Władzę nad Bochnią objął kapitan rosyjski Ditmar. Rosjanie przez dwa tygodnie dotkliwie pustoszyli miasto. Mieszkańcy najboleśniej odczuli wyprzedawanie urobku górniczego, rekwizycję żywności i wybieranie już zapłaconej raty podatku pogłównego, co groziło widmem głodu i epidemii. Obiektami szczególnej grabieży „żarłocznych Moskali” stały się ratusz i najbogatsze domy na Rynku.

Fortyfikacje ziemne wokół zamku, klasztoru oraz reduta rosyjska w Wiśniczu
Fortyfikacje ziemne wokół zamku, klasztoru oraz reduta rosyjska w Wiśniczu

Obecność konfederatów barskich notujemy również w sąsiednim Nowym Wiśniczu. Zarówno zamek jak i miasto były wówczas w posiadaniu marszałka koronnego Stanisława Lubomirskiego, który sprzyjał konfederatom, ale najczęściej przebywał w Warszawie lub Łańcucie.  W 1771 r. Moskale ścigając po Małopolsce resztki oddziałów konfederackich zajęli Wiśnicz. Tabor swój rozłożyli na zamku. Na dziedzińcu zamkowym stało kilka ich armat, wozy z żywnością i amunicją. Kiedy już mieli wyruszać, eksplodowała przetaczana przez nich beczka z prochem i silny wstrząs naruszył częściowo mury najbliższych partii zamku. Ten wypadek nie przerwał poważnych prac fortyfikacyjnych Rosjan w Wiśniczu. Moskale nie tylko poprawili bastiony, ale otoczyli zamek i klasztor nowymi umocnieniami ziemnymi. Dodatkowo na kulminacji wzgórza, w rejonie dzisiejszego cmentarza wojennego w Leksandrowej wznieśli redutę, czyli ziemną fortyfikację na planie czworoboku wyposażoną zapewne w działa. Te dodatkowe umocnienia ziemne widoczne są na wspomnianej wcześniej mapie Miega, a obecność reduty rosyjskiej zanotował oficer austriacki zbierający informacje do opisu mapy. Pozostaje zagadką, dlaczego Rosjanie wzmacniali fortyfikacje Wiśnicza? Prawdopodobnie obawiali się próby odbicia zamku przez konfederatów i zamienienia go w twierdzę, podobnie jak to miało miejsce w Lanckoronie, Tyńcu czy Częstochowie. Do takiej sytuacji jednak nie doszło, bo siły konfederatów słabły, a w 1772 r. dokonano I rozbioru Polski, w wyniku którego do Małopolski wkroczyli Austriacy.  Wiśnicz wraz z zamkiem i klasztorem Rosjanie przekazali Austriakom, co wśród bocheńskiego duchowieństwa przyjęto z ulgą, uważając, że Austriacy przyszli konfederatom z wyczekiwaną pomocą (!)

Krzyż konfederatów barskich. Domena publiczna
Krzyż konfederatów barskich. Domena publiczna

Na koniec odnotujmy epizod lipnicki konfederacji. W latach 1768 – 1771 mieli oni również swoją kwaterę w Lipnicy Murowanej. Na potrzeby prowadzenia działań wojennych przeciw Rosji pobierali oni tzw. podatek łanowy ze wsi starostwa lipnickiego. Jednym z konfederatów był Józef Pitułka z Lipnicy Murowanej, który po rozbiciu konfederacji przebywał w niewoli rosyjskiej 7 lat.  Jego nazwisko, zdaje się świadczyć, że był mieszczaninem, co było dość rzadkie w oddziałach szlacheckiej konfederacji. W historii Lipnicy zapisał się swoim statecznym wiekiem, gdyż żył 106 lat. O jego aktywnym udziale w konfederacji świadczy również zachowana w zbiorach Muzeum Wojska Polskiego w Warszawie odznaka w kształcie krzyża z monogramem Matki Boskiej i Jezusa Chrystusa.

Upadek konfederacji przesądził o I rozbiorze Polski. W Bochni i Galicji, nikt nie przypuszczał, że na odzyskanie wolności trzeba będzie czekać …146 lat.

Ważniejsza bibliografia:

  • S. Fischer, Dziej bocheńskiej żupy solnej, Warszawa 1962, s. 110
  • T. Wojciechowski, Kościelne dzieje Bochni 1772-1985, Bochnia 2013, s. 129
  • J. Flasza, Rynek bocheński. Szkice o dziejach i zabytkach, Bochnia 1989, s. 59
  • J. Krasicka, Kraków i ziemia krakowska wobec Konfederacji Barskiej, Kraków 1929, s. 73
  • Galicja na józefińskiej mapie topograficznej 1779-1783, hasła: Bochnia i Wiśnicz, Tom 2, Część A, red. W. Bukowski, B. Dybaś, Z. Noga, Kraków 2013
  • K. Przyboś, Konfederacja barska. Przyczyny i przebieg, Zeszyty sądecko-spiskie, t. 3, Nowy Sącz 2008
  • P. Wierzbicki, Szlachta krakowska w konfederacji barskiej na podstawie dokumentu sejmikowego z 1768 roku,  Zeszyty sądecko-spiskie, t. 3, Nowy Sącz 2008
  • K. Przyboś, Zagadka tzw. orderu konfederatów barskich Kazimierza Pułaskiego, www.almanachmuszyny.pl/.../AM1995_03_zagadka_tzw_orderu_konf_barskich.pdf (dostęp 17.03.2018)
  • Cz. Anioł, Z dziejów Lipnicy Murowanej - ustrój i władze. Historia znana i nieznana, https://www.lipniczanin.pl/dziejow-lipnicy-murowanej-ustroj-wladze-historia-znana-nieznana-3/ (dostęp 17.03.2018)