czwartek, lipiec 18, 2019
0
0
0
s2sdefault
Lokacja Bochni w 1253 r. Fragment żywego inscenizacji w bocheńskim Muzeum im. S. Fischera

27 lutego Roku Pańskiego 1253., książę krakowsko-sandomierski Bolesław V Wstydliwy (1226 - 1279) wydał w Nowym Korczynie przywilej lokacyjny miasta Bochni. Tak rozpoczęła się historia zorganizowanego miasta, które wyrosło na soli i szybko stało się jednym z największych i najważniejszych w Małopolsce. Okres świetności będzie przeżywać w XIV - XVI wieku. Ale jak właściwie wyglądała ta "najstarsza" Bochnia? Kto w niej mieszkał i jak toczyło się życie w XIII-wiecznym mieście?

Najstarsze miasto w Małopolsce?

Odkrycie soli w BochniLokacja miasta Bochni w roku 1253 była wynikiem znalezienia w r. 1248 dużych zasobów soli kamiennej i eksploatowania ich na skalę przemysłową od 1251 r. Napływ ludzi pracujących przy wydobyciu soli, jej ewidencji i sprzedaży, oraz rozwój rzemiosł produkujących na potrzeby szybko rozrastającej się żupy, stały się naturalnym czynnikiem miastotwórczym. Książę Bolesław, aby zachęcić organizatorów i osadników, nadał im szereg przywilejów, które sprawiły, że Bochnia otrzymała uprawnienia, jakich nie miało wtedy żadne miasto w Polsce! Co prawda oryginalny dokument lokacyjny nie zachował się do naszych czasów, ale na szczęście znamy jego treść z wiernego odpisu zamieszczonego w bocheńskich księgach miejskich w 1528 r. czy późniejszego tłumaczenia Stanisława Fischera. Lokacja Bochni na prawie niemieckim (magdeburskim, w wariancie wrocławskim) była jedną z najwcześniejszych w Małopolsce. Wyprzedziła nawet lokację stołecznego Krakowa (1257 r.), z czego nie można jednak wyciągać prostego wniosku, że Bochnia jest starsza od Krakowa (pierwsza lokacja Krakowa na prawie niemieckim miała miejsce prawdopodobnie przed 1228 r., a i wcześniej Kraków - choć nie zorganizowany na prawie niemieckim - był przecież czołowym grodem i ośrodkiem miejskim w Polsce). Starsze od Bochni w historycznej Małopolsce były jeszcze założenia takich miast jak: Skaryszew (przed 1230), Zawichost (1242) Sandomierz (sprzed 1243) i Sieciechów (sprzed 1252 r.) Jeśli wziąć jednak pod uwagę tereny obecnego województwa małopolskiego, to z Bochnią może konkurować tylko wspomniany Kraków...

Gdzie właściwie była położona pierwsza Bochnia?

Plan miasta z połowy XIX wiekuNa to pytanie nie ma pewnej odpowiedzi, a w historiografii od wielu lat toczy się spór o miejsce gdzie był położony pierwszy rynek. Akt lokacji miasta Bochni stwierdza, że ma ono być "w miejscu kopalń soli", ale z pewnością jest to tylko ogólne określenie okolicy, gdzie miało powstać zorganizowane miasto. Jego obszar miał wynosić 60 łanów frankońskich, czyli powierzchnię liczącą ok. 1500 ha. Zapewne ten bardzo rozległy teren był w poł. XIII w. jeszcze zalesiony i tylko część terytorium została wykorzystana przez zasadźców do wytyczenia parceli mieszczańskich i budowy miejskiej infrastruktury.

Górny Rynek na przedwojennej fotografii Janiny GargulowejPrzed założeniem miasta luźne osady i domostwa położone były niedaleko szybu "Gazaris" i w dolinie Babicy, gdzie pozyskiwano zarówno sól warzoną jak i kamienną, w rejonie późniejszego kościoła św. Mikołaja i zamku żupnego oraz w tzw. "Osadzie VI Oraczy". Zdaniem historyków: F. Kiryka i T. Wojciechowskiego, nowe centrum miasta usytuowano na zachodnim wzgórzu, w rejonie dzisiejszych ulic: Barnardyńskiej, Placu. ks. Czaplińskiego, Studenckiej i Matejki. Tu wytyczono pierwszy rynek, nazywany w późniejszych dokumentach Rynkiem Górnym lub Starym dla odróżnienia od wytyczonego w XIV w. Rynku Dolnego, obecnie głównego placu miasta. Na Rynku Górnym odbywały się pierwsze czwartkowe targi, które w krótkim czasie wyeliminowały konkurencyjne targowiska w Brzeźnicy, Łapczycy i Chełmie. Ta najstarsza Bochnia, ciągnąca się na linii wschód-zachód, miała kształt owalnicowy i położona była w miejscu o naturalnych walorach obronnych, które być może zostały wzmocnione jeszcze przez budowę sztucznych obwarowań tj. drewniano-ziemnych wałów i bram miejskich. Niekorzystne warunki terenowe zdecydowały o translokacji, czyli przeniesieniu w XIV w. centrum miasta na Rynek Dolny.

Z taką koncepcją nie zgadzają się autorzy Atlasu Historycznego Miast Polskich, Bogusław Krasnowolski i Zbigniew Beiersdorf, którzy uważają, że od początku istnienia miasta jego centrum stanowił Rynek Dolny, a Rynek Górny wytyczono później, przed 1405 r. Za tą hipotezą przemawia prawie całkowity brak w rejonie górnego rynku materiałów archeologicznych z XIII w. W dodatku układ i wielkość Rynku Dolnego wykazuje wiele podobieństw do rynku Wrocławia, wytyczonego w XIII w. Być może nowe badania archeologiczne na rynku dostarczą więcej źródeł co do chronologii tego głównego placu w mieście.

Najstarsza, średniowieczna zabudowa

Osada VI Oraczy pokazuje jak wyglądały zabudowania XIII-wicznej BochniNie ulega wątpliwości, że XIII-wieczna Bochnia była miastem z drewnianą zabudową. Przywilej lokacyjny dawał osadnikom prawo pozyskiwania drewna w promieniu 1 mili od miasta - z czego zapewne skwapliwie skorzystali.  Mieszczańskie domy wznoszono jako budynki zrębowe, wzniesione w konstrukcji wieńcowej, z okrąglaków. Być może część z nich miały konstrukcję sumikowo-łątkową. Jak wyglądały takie domostwa można dziś zobaczyć w skansenie archeologicznym "Osada VI Oraczy" położonym przy ul. Campi.  Drewniane były także szopy warzelnicze i pierwsze szyby górnicze (Gazaris i Sutoris), oraz wszelkie zabudowania gospodarcze żupy. Nie wiemy też, czy wybudowany w drugiej poł. XIII wieku zamek żupny był drewniany, czy też murowany. Biorąc pod uwagę, że budowla ta była siedzibą podżupka i urzędników salinarnych oraz posiadała walory obronne, to bardzo prawdopodobne, że już pod koniec wieku była budynkiem murowanym, wzniesionym z kamienia.  Bocheński zamek spełniał również funkcje religijne, gdyż znajdowała się w nim kaplica św. Stanisława, którego kult rozpowszechnił się w Małopolsce po 1254 r.

Mówiąc o budowlach sakralnych odnotujmy, że jeszcze przed lokacją miasta w 1253 r., księżna Grzymisława, matka Bolesława Wstydliwego, ufundowała i uposażyła drewnianą kaplicę dla zakonników cysterskich, którzy przybyli do Bochni aby dokonać naprawy studni solankowej. Po ich wyjeździe w 1249 r. kaplica stała się pierwszym kościołem parafialnym pod wezwaniem św. Mikołaja, patrona m.in. górników. Budowę nowego kościoła murowanego, w stylu romańskim, rozpoczęto po lokacji miasta, na terenie dużej działki wchodzącej w skład nowego centrum osadniczego. Przetrwał on co najmniej do XIV w. a może nawet do początków XV w. kiedy to rajcy miejscy podjęli decyzję o budowie nowej świątyni w stylu gotyckim, odpowiadającej wielkością i pięknem renomie ważnego królewskiego miasta.

Z innych budynków użyteczności publicznej, obecnych w XIII-wiecznej Bochni, należy wymienić rzeźnię oraz dwie łaźnie, których prawo budowy i użytkowania otrzymali zasadźcy miasta. Z późniejszych dokumentów wiadomo, że jedna z łaźni znajdował się przy zamku żupnym. Lokatorzy miasta zapewne skorzystali też z przywileju budowy młynów na Rabie i w jego bezpośrednim sąsiedztwie. W mieście powstawały też pierwsze gospody i karczmy, odgrywające w tym okresie ważną rolę w życiu miejskiej społeczności.

Mieszkańcy miasta

Mieszczanie z XIII wieku wg Jana MatejkiNa koniec przyjrzyjmy się życiu pierwszych bochnian. Jeżeli w 1340 r. liczba mieszkańców Bochni miała wynosić ok 2900, to możemy szacować, że w czasach panowania księcia Bolesława (do 1279 r.) miasto zamieszkiwało ponad 1000 osób i liczba ta wciąż rosła.  W poł. XIII wieku część z nich była pochodzenia niemieckiego, o czym świadczy użyta w akcie lokacyjnym druga nazwa miasta - Salzberg czyli Solna Góra. Dodajmy też, że jeszcze przez 150 lat żupa bocheńska utrzymywała kaznodzieję głoszącego kazania w języku niemieckim. Ze zniemczonego Śląska przybywali też pierwsi osadnicy, zachęceni przez trzech zasadźców o imieniu Mikołaj, tj. przez Mikołaja, syna Volkmara z Legnicy, Mikołaja z Kijów i Mikołaja z Głubczyc. Jedynie czwarty zasadźca - Idzi, syn Henryka ze Słupi, wg nowszych badań pochodził z rycerskiego rodu Drużynitów, który swoje dobra miał miedzy Rabą a Stradomką. Spośród nich, za szczególne zasługi, książę Bolesław ustanowił Mikołaja syna Volkamara wójtem dziedzicznym miasta i nadał mu dodatkowo w posiadanie wieś Chodenice. Prawdopodobnie już w XIII w. wójt miasta rezydował w swoim dworze, w rejonie późniejszego Wójtostwa. Oprócz duchownych na czele z plebanem, elitę miasta stanowili żupnicy zarządzający książęcą żupą oraz ich urzędnicy.

Jeszcze przed wydaniem aktu lokacyjnego, w mieście  istniało 17 kramów sukienniczych i 12 kupieckich oraz jatki piekarskie i rzeźnicze. Wraz z rozwojem kopalni przybywało pracujących w niej górników, ale także rzemieślników specjalizujących się w produkcji wyrobów potrzebnych w żupie (kowale, powroźnicy, bednarze). Wzrastająca liczba ludności spowodowała także rozwój rzemiosł spożywczych i tekstylnych. Z kolei kupcy bocheńscy, obdarzeni przez księcia wyjątkowym w skali kraju przywilejem zwalniającym ich od wszelkich ceł, docierali z solą do składów krajowych w Sandomierzu, Sączu i Wiślicy, a także na Węgry i Morawy. W II poł. XIII w. sól spławiano także Wisłą.

Praca w żupie, rzemiośle czy handlu to nie jedyne źródła utrzymania mieszkańców najstarszej Bochni. Prawie każdy mieszczanin był po części rolnikiem, gdyż uprawiał na swoje potrzeby ziemię, mógł wypasać bydło i trzodę chlewną na terenach podmiejskich, miał prawo swobodnego łowienia ryb w Rabie i potokach - może nawet w czystej jeszcze Babicy!

Pod okiem księcia

Efekty swojego przywileju lokacyjnego książę Bolesław mógł naocznie obejrzeć w trakcie późniejszych wizyt w Bochni. Wiemy na pewno, że gościł w Bochni w 1255 r. oraz w 1271 r., kiedy to wraz z małżonką Kingą towarzyszył królowi węgierskiemu Beli IV w drodze powrotnej na Węgry. Na pewno budziły one wielkie zainteresowanie mieszkańców miasta, a jego dobroczyńca był chyba zadowolony ze swej decyzji podjętej 27 lutego 1253 r.

Ważniejsze źródła:

  • Akt lokacyjny miasta Bochni z 27 lutego 1253 r. w przekładzie S. Fischera i oprac. J. Flaszy
  • J. Piotrowicz, Bochnia i jej pierwsi mieszkańcy w świetle przywileju lokacyjnego z 1253 r [w:] Rocznik Bocheński, Tom 1, Bochnia 1993, s. 63 - 70
  • F. Kiryk, Początki osady i miasta [w:] Bochnia. Dzieje miasta i regiony, pod red. F. Kiryka i Z. Ruty, Kraków 1980
  • T. Wojciechowski, Żupa solna a rozwój miasta, [w:] Bochnia. Dzieje miasta i regionu. Suplement, Kraków 1986, s. 25 - 42
  • Atlas historyczny miast polskich, T. V Małopolska, z. 4 Bochnia, pod red. Z . Nogi, Toruń -Kraków 2016