sobota, wrzesień 21, 2019
0
0
0
s2sdefault
Herb Gryf na ścianie klasztoru benedyktynek w Staniątkach

Spis treści

Giedczyccy z Gierczyc

Małpia Wyspa na Jeziorze Rożnowskim. Miejsce gródka rycerskiego Gedki z GierczycWłaścicielem, a może i założycielem Gierczyc, był Gedko z Giedczyc (Gierczyc), który w 1336 r. występuje w dokumentach jako podkoniuszy krakowski. Urząd podkoniuszego nakładał na Gedkę obowiązek czuwania nad stajniami królewskimi, nadzór nad stajennymi, masztalerzami i ujeżdżaczami oraz zakup odpowiednich koni dla monarchy. Choć godność ta nie należała do najważniejszych w państwie, to jednak gwarantowała bliski kontakt z dworem królewskim i uposażenie w ziemi lub pieniądzu. Dzięki temu nasz Gedko był na tyle zamożną osobą, że uzyskał od królowej Jadwigi Łokietkowej nadania prawa niemieckiego dla swoich wsi w Ziemi Sądeckiej: Gródka, Przydonicy i Glinika.  Nowsze badania wskazują, że to właśnie on był fundatorem fortalicji rycerskiej w Gródku nad Dunajcem, której resztki tkwią w ziemi na dzisiejszej „Małpiej Wyspie” na Jeziorze Rożnowskim. Odziedziczył ją jego syn Michał, a po nim wnuk Klemens, zwany od miejsca zamieszkania „Gródek”.

Choć Giedczyccy nie mogli się równać z bogatszymi i bardziej wpływowymi rodami rycerskimi XIV stulecia, to jednak w jakiś sposób uczestniczyli w krajowej polityce, skoro w Wielką Sobotę 1396 r. ludzie księcia Władysława Opolskiego, przeciwnika politycznego króla Jagiełły, napadli na dwór w Gierczycach i uprowadzili z niego „starego” rycerza Rafała Giedczyckiego wraz z synami.   Ciężkiego więzienia opolskiego Rafał nie przeżył, jego synowie szczęśliwie wrócili do rodzinnej wsi. W XV w. mieszkało w Gierczycach jeszcze kilku przedstawicieli rodu, coraz jednak uboższych, szukających źródeł dochodu poza własną wsią. Stąd też Giedczyccy przez dłuższy czas dzierżyli sołectwo w sąsiedniej Łapczycy, z racji, czego zasiadali jako ławnicy w sądzie wyższego prawa niemieckiego w Tyńcu. Posiadali również wójtostwo w Pilźnie. Prawdopodobnie ostatni z rodu Marcin z Gierczyc, odsprzedał w 1482 r. ziemie sołectwa w Łapczycy klasztorowi tynieckiemu. Cztery lata później odstąpił rodzinne Gierczyce Janowi ze Złotej, herbu Półkozic. Co stało się z ostatnim Gryfitą z Gierczyc i jego rodziną – źródła milczą.

 

Szlachecki zaścianek w Chronowie

Kościół w Chronowie- fundacja Gryfitów z ChronowaPrawdziwym jednak gniazdem podbocheńskich Gryfitów był położony na wschód od Wiśnicza Chronów. To tutaj przez blisko 500 lat mieszkali najubożsi przedstawiciele rodu, tworząc we wsi istny zaścianek szlachecki, porównywalny z mickiewiczowskim Dobrzyniem z „Pana Tadeusza”. O rozrodzeniu chronowskich Gryfów niech świadczy fakt, że na przełomie XIV i XV w. w źródłach odnotowano aż 86 (!) przedstawicieli tego rodu, zamieszkujących Chronów i część sąsiedniej Borównej. Z biegiem lat ich liczba malała, aż w 1680 r. zostało ich we wsi tylko trzech. Ale nie mogło być inaczej, skoro niewielkie zagony ziemi w Chronowie nie mogły zapewnić zubożałej szlachcie środków do życia i utrzymania.

Dlatego już pod koniec średniowiecza wielu Gryfitów z Chronowa opuszczało rodzinną wieś i szukało szczęścia w pobliskiej Bochni i okolicznych wsiach. Szczególnie bocheńska żupa solna przyciągała zubożałych szlachciców, którzy przyjmowali prawo miejskie i pracowali w zarządzie kopalni. Na górnictwie solnym i handlu wyrosła fortuna tych Chronowskich, z których wyszło kilku przedstawicieli inteligencji bocheńskiej.

Drogą małżeństw osiadali również w podbocheńskich wsiach, np. w Sobolowie, gdzie w II połowie XVIII wieku Antoni Chronowski poślubił Urszulę Sobolewską i przejął tamtejszy majątek dworski. Jak podają kroniki parafii sobolowskiej Chronowscy-Sobolowscy byli przez długie lata dobrodziejami tamtejszego kościoła i parafii. 

Kilku Chronowskim udało się zrobić karierę na dworze królewskim. Stanowisko sekretarza królewskiego piastowali w XVII w. Jan z Chronowa Chronowski i Władysław Chronowski. Największą karierę zrobili ci, którzy przenieśli się do Ziemi Sandomierskiej. Ta gałąź Chronowskich wydała kilku podwojewodzich, burgrabiów i kanoników. Groby wielu z nich znajdują się w kościele OO. Dominikanów w Sandomierzu. 

Ci, którzy zostali w rodzinnym Chronowie, z czasem upodobniali się do zwykłych kmieci. Samodzielnie uprawiając ziemię nie różnili się majętnością od zwykłych chłopów i mieli z tego powodu wiele kłopotów. Wskutek oskarżeń sąsiedniej szlachty, wielu z nich musiało udowadniać swoje szlacheckie pochodzenie w trakcie tzw. „nagany”.

Choć biedni, to jednak wspólnym wysiłkiem wybudowali w swojej wsi drewniany kościół pod wezwaniem św. Ducha oraz z własnych ziem uposażyli plebana w role, łąki, stawy i młyn.

W burzliwych czasach reformacji część Chronowskich przeszła na arianizm. Najbardziej znanym propagatorem nowej wiary był Sebastian Chronowski, fanatyczny kaznodzieja, który sprofanował kościół katolicki w Tropiu i poniszczył paramenty. Oprócz niego jeszcze trzech innych szlachciców próbowało zaszczepić nową wiarę w Chronowie i sąsiednich wioskach. Jeden z nich – Sebastian Sieradzki – nocą najechał na plebanię, złupił dom i ogród plebański, a starego proboszcza Tomasza dusił pod gardło, bił pięścią po głowie i całego poważnie poturbował. Mimo tych gwałtownych wydarzeń, kościół w Chronowie pozostał w rękach katolików.  

Z biegiem lat Gryfitów w Chronowie coraz bardziej ubywało. Jak zbadał profesor Stanisław Nabielec - autor monografii swej rodzinnej wsi – ostatnim męskim potomkiem rodziny był wyznający judaizm Andrzej Chronowski, żyjący w I połowie XIX w. W młodości był żołnierzem, a po powrocie z wojaczki porzucił wiarę żydowską i ożenił się z chronowską wieśniaczką. Potem wiódł życie wiejskiego rzemieślnika i zmarł bezpotomnie. Tak to szlachecki ród w bardzo prozaiczny sposób zszedł z areny dziejów.


Ważniejsza bibliografia:

  • Słownik historyczno-geograficzny województwa krakowskiego w średniowieczu, cz. I, z. 2, Kraków 1985, hasła: Brzeźnica i Chronów; cz. I, z. 4, Kraków 1986, hasło: Gierczyce
  • S. Mateszew, Osadnictwo i stosunki własnościowe do końca XV wieku [w:] Bochnia. Dziej miasta i regionu, pod red. F. Kiryka i Z. Ruty, Kraków 1980, s. 71
  • J. Grzesiowski, J. Piotrowicz, Sól małopolska w nadaniach i przywilejach dla klasztorów (do początku XVI w.) SMDŻ, I, Wieliczka 1965, s. 71-186
  • A. Jodłowski, Najstarsze dzieje osadnictwa i warzelnictwa solnego w rejonie Bochni (do połowy XIII w.) [w:] Bochnia. Dzieje miasta i regionu. Suplement, Kraków 1986
  • Wójcik L. M., Ród Gryfitów do końca XIII wieku. Pochodzenie — genealogia — rozsiedlenie, "Historia" CVII, Wrocław 1993
  • S. Kołodziejski, Średniowieczne rezydencje obronne możnowładztwa na terenie województwa krakowskiego, Kraków 1994, s. 99, 137
  • S. Nabielec, Chronów wieś ongiś szlachecka, Kraków 2001