czwartek, lipiec 18, 2019
0
0
0
s2sdefault
Herb Gryf na ścianie klasztoru benedyktynek w Staniątkach

Spis treści

Kolonizowali niezagospodarowane ziemie i zakładali pierwsze osady na bocheńszczyźnie. Eksploatowali słone źródła i odkryli w Bochni pierwsze bryły soli. Fundowali kościoły i klasztory, bili się pod Grunwaldem, krzewili wiarę ariańską. I choć ich potęga i znaczenie wkrótce podupadły, to i tak przez kilka stuleci tworzyli barwny krajobraz kulturowy i społeczny okolic Bochni. Poznajmy Gryfitów - najstarszy ród szlachecki na ziemi bocheńskiej.

O herbie i pochodzeniu Gryfów

herb GryfGryf (Gryfon) to mityczne zwierzę przedstawiane jako lew z głową, przednimi łapami i skrzydłami orła. Jego pierwsze wizerunki pochodzą z terenów starożytnej Mezopotamii oraz Indii i liczą około 6 tysięcy lat.  Gryf był symbolem przebiegłości, podstępu, a także zręczności i siły. Już w okresie wypraw krzyżowych umieszczali go na proporcach rycerze najodważniejsi i najprzebieglejsi w boju. Herb polskiego rodu Gryfitów przedstawia wspiętego Gryfa na czerwonej tarczy. Gryf jest srebrny, jego dziób, język i szpony - złote. Herb w czasach Rzeczpospolitej Obojga Narodów posiadał koronę oraz klejnot złożony z połowy orła ze złotą trąbą. Dopełnieniem każdego herbu było zawołanie, którym współrodowcy posługiwali się np. na polu bitwy. Podstawowe zawołanie Gryfów brzmiało "Świeboda"(Swoboda), ale niektóre rodziny używały dość zagadkowego i oryginalnego - "Po trzy na gałąź".

Nie wiadomo dokładnie, kiedy i w jakich okolicznościach właściciele herbu przybyli na ziemie polskie. Zdaniem heraldyków, w tym Jana Długosza, Gryfici wywodzili się z Dacji, a ich herb ukształtował się między 600 a 960 rokiem. Niektórzy jednak upatrują jego pochodzenie z terenów słowian połabskich i wiążą go z postacią Jaksy z Kopanicy, słowiańskiego księcia połabskich Stodoran, który pod koniec życia osiadł na Śląsku.

Pierwsi gospodarze bocheńszczyzny

Nadanie Chełma bożogrobcom przez Mikorę Gryfitę. Płaskorzeźba Z. BólaWśród historyków średniowiecza od dawna trwa spór czy Jaksa z Kopanicy, to ta sama osoba, co Jaksa z Miechowa - możnowładca, zięć komesa Piotra Włostowica i protoplasta rodu Gryfów w Polsce. Dla nas ważniejsze są jednak fakty z życia Jaksy, wiążące się z historią okolic Bochni. Jaksa w 1162 r. wyruszył na pielgrzymkę do Ziemi Świętej, z której powrócił po roku, przywożąc ze sobą kanonika Marcina, z zamiarem założenia w swoich dobrach w Miechowie pierwszego klasztoru bożogrobców. Rzecz jasna fundacja klasztoru wymagała odpowiednich nadań ziemskich. Oprócz wsi w rejonie Miechowa nadanych bożogrobcom przez samego fundatora, około 1170 r. jego krewny rycerz Mikora Gryfita nadał im Chełm z kościołem i dziesięcinami, targ i karczmę (późniejsza wieś Targowisko), położoną w pobliżu wieś Nieszkowice (dzisiejsze Nieszkowice Małe) oraz odstąpił klasztorowi swój udział w soli w Bochni (sal de Bochegna). Oczywiście była to jeszcze sól warzona, uzyskiwana w warzelniach nad Babicą przez odparowywanie solanki czerpanej z naturalnych słonych źródeł lub ze studni solankowych.

Te pierwsze informacje o Bochni i okolicznych wsiach nad Rabą pochodzą ze znanego dokumentu patriarchy jerozolimskiego Monachusa z 1198 r., potwierdzającego powyższe nadania na rzecz zakonników z Miechowa. Wyraźnie, więc widać, że gdy nad większą częścią tych ziem szumiała jeszcze karpacka puszcza, to Gryfici posiadali tu spore obszary zagospodarowanej ziemi oraz eksploatowali słone źródła na terenie Bochni.

 Gryfowie z Brzeźnicy - fundatorzy klasztorów i właściciele soli

Dalszą akcję kolonizacyjną w regionie bocheńskim prowadzili możnowładcy spod znaku Gryfa także w wieku XIII. Oprócz warzelni soli w Bochni, należały do nich takie wsie jak: Birków, Brzeźnica, Dołuszyce, oraz Wiśnicz z Chronowem, ofiarowane w 1242 r. klasztorowi benedyktynek w Staniątkach przez biskupa płockiego Andrzeja Gryfitę, urodzonego w Brzeźnicy i piszącego się z tejże wsi.  Wydaje się, że to właśnie ta miejscowość była na początku XIII w. głównym ośrodkiem Gryfitów na bocheńszczyźnie. Była to bowiem dobrze zorganizowana osada posiadająca prawo niemieckie, kościół pod wezwaniem św. Piotra, wolny targ i karczmy.

współczesna rekonstrukcja warzelni soli w Osadzie VI Oraczy w BochniSam klasztor był zresztą fundacją Klemensa Gryfity, kasztelana krakowskiego, którego w uposażeniu wsparli bracia - Wierzbięta, Janko i Andrzej. Bocheńska sól z działek Gryfitów szła na utrzymanie jeszcze jednego opactwa - cystersów w Szczyrzycu, fundowanego przez wojewodę krakowskiego Teodora Gryfitę w 1234 r. Z kolei Wierzbięta Gryfita- prepozyt staniąteckiego klasztoru - prawdopodobnie dokonał w 1248 r. odkrycia soli kamiennej. Trudno dziś jednoznacznie stwierdzić, z braku odpowiednich źródeł, czy był to jedynie przypadek, czy też wynik świadomej akcji poszukiwawczej. Tak czy inaczej, wydobywanie soli kamiennej dawało możliwości uzyskiwania ogromnych dochodów i rzecz jasna ówczesny książę krakowski Bolesław Wstydliwy nie mógł pozostawić je w prywatnych rękach. Tak więc tereny solonośne nad Babicą, należące dotąd do możnowładczego rodu (m.in. Dziedzina Wincentego, którą władał Wincenty Gryfita, właściciel warzelni) zostały przejęte przez Bolesława Wstydliwego i włączone do dóbr książęcych.

Inni przedstawiciele Gryfitów

Wraz z końcem rozbicia dzielnicowego gwiazda rodu Gryfitów zaczęła gasnąć. W następnych stuleciach jedynie rodzina Branickich z Branic i Ruszczy, dostąpi wielu znaczących urzędów i stanowisk państwowych. Czasowo swoje dobra miała również na południowych krańcach ziemi bocheńskiej dzierżawiąc Lipnicę (do 1404 r.) i wójtostwo w pobliskim Rajbrocie (do 1490 r.) Dobra Gryfitów leżały również na północ od Bochni. W 1286 r. do komesa Świętosława należały Krzyżanowice nad Rabą, które ks. Leszek Czarny uwolnił od ciężarów prawa książęcego i nadał im immunitet sądowy. W latach 1388 – 92 dziedzicem Krzyżanowic był Dzierżek Momot h. Gryf, który w 1392 r. odsprzedał Krzyżanowice Wielkie mieszczanom bocheńskim za 400 grzywien. Król Jagiełło przeniósł tą wieś z prawa polskiego na niemieckie i Krzyżanowice W. stały się wsią miejską rajców Bochni. Ubogich rycerzy herbu Gryf źródła XV-wieczne wspominają jeszcze przejściowo w Bogucicach i Woli Boguckiej.